Błąd może polegać na urojeniu sobie istnienia okoliczności czy cech pewnego stanu rzeczy, które nie występują w obiektywnej rzeczywistości, albo na nieświadomości istniejących okoliczności lub cech. Błąd wynika zawsze z nieadekwatności rozpoznania zjawisk otaczającej człowieka rzeczywistości, co powoduje, że podejmowane przez niego procesy decyzyjne są wadliwe. Z punktu widzenia konsekwencji prawno – karnych istotne są te wypadki błędu, które dotykają okoliczności, od których zależy odpowiedzialność karna, a więc znamion czynu zabronionego i jego bezprawności.
Błąd co do okoliczności należącej do znamion czynu zabronionego (error facti) – błąd co do faktu, powoduje, iż sprawcy nie można przypisać przestępstwa umyślnego objętego tymi znamionami. Błąd ten wyłącza zawsze winę umyślną – brak zamiaru realizacji tych znamion lub znamienia. Analizując daną sytuację należy wszakże postawić pytanie o genezę błędu a także o to, czy sprawca przestrzegał wymaganych w danej sytuacji reguł ostrożności, czyli jednym słowem, czy błąd był zawiniony, czy też nie. Jeżeli uznamy, że błąd sprawcy był zawiniony, gdyż był wynikiem lekkomyślności lub niedbalstwa, to w grę wchodzi kwestia odpowiedzialności za przestępstwo nieumyślne.
Od błędu co do znamion czynu zabronionego należy odróżnić błędne przekonanie sprawcy, iż działa w warunkach okoliczności uchylającej bezprawność (kontratypu) lub winę – nieświadomość bezprawności czynu. Ustawa przyjmuje, że jeżeli błąd sprawcy jest usprawiedliwiony, to jego odpowiedzialność jest uchylona, natomiast gdy błąd ten nie jest usprawiedliwiony (wynika z lekkomyślności czy niedbalstwa), można jedynie zastosować nadzwyczajne złagodzenie kary.
Inaczej dotychczas przedstawiała się jednakże kwestia wykładni błędu co do kontratypu. W tej kwestii ukształtowały się w doktrynie trzy stanowiska:
1) Błąd co do kontratypu jest odmianą błędu co do prawa w zakresie bezprawności;
2) Błąd sprawcy dotyczy istnienia bezprawnego zamachu, a więc okoliczności faktycznej, która w rzeczywistości nie ma miejsca – przeświadczenie o odpieraniu bezprawnego zamachu;
3) Błąd może wynikać jedynie z błędnego przekonania o przysługującym w danej sytuacji prawie – sprawca nie myli się co do okoliczności przedsiębranego czynu, lecz jedynie co do jego oceny prawnej.
Na ogół świadomość społeczna co do tego, jakie czyny są zabronione przez prawo karne, jest powszechna (zabójstwo), są jednak takie czyny, których bezprawność karna nie jest tak oczywista albo budzić może istotne wątpliwości. Do takich przypadków ma zastosowanie regulacja art. 30 k.k., zgodnie z którą usprawiedliwiona nieświadomość bezprawności czynu uchyla winę, natomiast gdy błąd nie jest usprawiedliwiony, można zastosować nadzwyczajne złagodzenie kary.
Zgoda pokrzywdzonego (dysponenta dobrem) jest elementem niektórych kontratypów (zabieg leczniczy, aborcja, udział w eksperymencie), a także może być rozpatrywana jako odrębny kontratyp uchylający bezprawność czynu. Zależy to jednak od charakteru dobra, na którego naruszenie pokrzywdzony wyraża zgodę. Istnieją bowiem dobra, którymi jednostka może swobodnie dysponować oraz dobra, które podlegają ochronie prawa karnego bez względu na wolę pokrzywdzonego. Do tych drugich należą w szczególności: życie i zdrowie w zakresie ochrony przed ciężkimi uszkodzeniami. Dlatego też zabójstwo na żądanie i pod wpływem współczucia jest karalne, aczkolwiek w sposób złagodzony.
Zgoda pokrzywdzonego, aby była skuteczna, musi odpowiadać pewnym warunkom. Osobą, która jest uprawniona do wyrażania zgody, może być zasadniczo osoba pełnoletnia (z wyjątkami odnośnie dysponowania mieniem, przewidzianymi w k.c.) oraz poczytalna. Zgoda obejmować powinna określone dobra, a wyrażona musi być dobrowolnie. Wobec braku ustawowych ograniczeń forma zgody jest dowolna. Skuteczność zgody należy również od czasu jej wyrażenia. Zgoda musi nastąpić przed lub w chwili czynu (ex ante). Wyrażona ex post nie powoduje wyłączenia bezprawności. Poza tymi warunkami istnieje warunek leżący po stronie sprawcy – musi on mieć świadomość tego, że działa z wyrażoną lub dorozumianą zgodą pokrzywdzonego.
Karcenie nieletnich
Karcenie nieletnich wypełniać może ustawowe znamiona takich przestępstw, jak naruszenie nietykalności cielesnej, znieważenie, pozbawienie wolności i zmuszenie do znoszenia. Przesłanką legalizacji takich czynności są wychowawcze uprawnienia rodziców lub opiekunów. Jednak zachowane muszą być określone warunki, których naruszenie powoduje przestępność czynu. Należy do nich zaliczyć:
Wychowawczy charakter karcenia, co zakłada działanie stosującego karcenie w celu wychowawczym, jak i „odbiór” tego karcenia przez podopiecznego jako zasłużonej kary za przewinienie;
Proporcjonalność użytych środków do wagi przewinienia dziecka lub podopiecznego;
Umiarkowanie użytych środków, które nie mogą w żadnym wypadku zagrażać fizycznemu lub psychicznemu rozwojowi, ani też wyrządzać szkód fizycznych lub duchowych osobie karconej.
Nadużycie prawa karcenia powoduje odpowiedzialność karną za przestępstwo znęcania się nad osobą zależną.
Była to ustawa o cytowaniu (wyjaśniająca które pisma jurystów mogą być przedstawiane w postępowaniu sądowym i jak sędzia ma oceniać ich wagę w sporze między stronami) wydana przez Teodozjusza II i Walentyniana III w Rawennie.
Na jej mocy autoryzowano dzieła pięciu nieżyjących prawników. Byli to:
- Papinian
- Paulus
- Gajus
- Ulpian
- Modestin
Jeżeli w sądzie strona przedstawi opinię większości (3) z owej grupy pięciu jurystów, sędzia jest taką opinią związany. Jeśli zaistniała równość zdań przeważała opinia Papiniana, którego uważano za księcia prawników rzymskich. Gdy była równość zdań a Papinian milczał lub żaden z autoryzowanych prawników nie rozstrzygał sporu wówczas dopiero sędzia odzyskiwał moc.
W dominacie zaczęły rozwijać się państwowe szkoły prawa zakładane przez cesarza. Zatrudniały one profesorów prawa opłacanych przez władze państwowe. W tym okresie nastąpiła wulgaryzacja prawa.
W okresie republikańskim wiedza prawnicza skupiona była w rękach kolegów kapłańskich. Zajmowały się one odkrywaniem związków człowieka z bóstwem, skutkowaniem fas w zakresie ius . Prawo świeckie nie naśladowało sakralnego, jednak czynności prawne wykonywane były w formie sakralnej. W okresie archaicznym i republikańskim znajomość prawa była elitarna. Członkowie kolegiów kapłańskich rekrutowali się wyłącznie spośród patrycjuszy. Choć monopol w zakresie prawa prywatnego posiadało kolegium pontyficów wyróżniano następujące kolegia kapłańskie:
- Augurowie
- Decemwiri
- Pontifico
- Fetiales
Umiejętność posługiwania się formularzami prawa się powszechnie dostępną dla ludności świeckiej dopiero po ogłoszeniu tych formuł opinii publicznej przez Flawiusza (300pne) a później Eliusza (198pne). Te daty wyznaczają początek świeckiej jurysprudencji. Dużą rolę odegrało oświadczenie złożone ok. 280 pne przez plebejskiego pontifexa maximusa Tiberiusa Coruncaniusa , w którym zapowiedział, że będzie udzielał porad prawnych każdemu, kto się o to zwróci. Do tej pory porad udzielano tylko stronom postępowania. Prawo stało się teraz dziedziną życia. Nauka prawa zaczęła się rozwijać.
pontifex maximus – najwyższy kapłan
respondere de iure – porady prawne
Nauka prawa w tym okresie rozwinęła się w następujących kierunkach:
1. Cavere – układanie formularzy czynności prawnych
2. Agere – układanie formuł procesowych
3. Respondere – udzielanie odpowiedzi na pytania prawne
(ta działalność szczególnie się rozwinęła)
Rzymscy prawnicy:
Najwybitniejszym był Marcus Tulius Cycero
doczytaj w książce o nim i innych prawnikach tego okresu
Pryncypat:
W tym okresie działalność prawników (jurusprudencja) stała się najważniejszym czynnikiem rozwoju prawa. Prawnicy wydawali responsy, które wiązały sędziego. Jurystów pryncypatu można podzielić na dwie kategorie :
- Prawnicy nieautoryzowani – wydawali prywatne responsy, które sędzia mógł ale nie musiał stosować.
- Prawnicy autoryzowani – cesarz wyposażył je w prawo ius publice respondendi ex auctoritate principis czyli prawo udzielania porad z upoważnienia cesarza. W prawo to wyposażeni byli tylko prawnicy mieszkający w mieście Rzym. Ich responsa wiązały sędziego. Z czasem moc prawną nadano również dziełom autoryzowanym prawnikom. W II i III w. ne traktowano je na równi z ustawą.
Prawnicy pryncypatu:
- Aemilius Papinianus -Papinian – książę prawników cieszący się największym uznaniem. Stracony na rozkaz Karakalli.
- Celsus
- Julius Paulus (86 dzieł)
- Domitius Ulpianus z Tyru -Ulpian
- Herenius Modestin (uczeń Ulpiana)
- Gaius
Największy rozkwit literatury prawniczej przypada na przełom I w.pne i I w.ne.
W I w.pne rozwinęły się dwie szkoły prawa:
sabinianów Ateius Capito
prokulejanów Marcus Antistius Labeo
Szkoły te różniły się nie w zakresie prawnym, ale politycznym.
Dominat:
Kres rozwoju jurysprudencji rzymskiej. Prawnicy stali się prawnikami dyżurnymi cesarza. Najwybitniejsi z nich to:
Arcadius Charisius
Hermogenianus
Upadek prawa wiąże się z upadkiem gospodarczym państwa. Prawo rzymskie ulegało zmianom pod wpływem kultury hellenistycznej i lokalnych praw. Zanikł kontakt z dziełami wybitnych prawników, wszystko znano w przeróbkach i przekładach. Ten stan rzeczy starano się naprawić. W 321 r. Konstantyn wydał zakaz publikowania krytycznych uwag do dzieł Papiniana. Później autoryzowano dzieła Paulusa. Największą rolę w porządkowaniu prawa odegrała: