Błąd może polegać na urojeniu sobie istnienia okoliczności czy cech pewnego stanu rzeczy, które nie występują w obiektywnej rzeczywistości, albo na nieświadomości istniejących okoliczności lub cech. Błąd wynika zawsze z nieadekwatności rozpoznania zjawisk otaczającej człowieka rzeczywistości, co powoduje, że podejmowane przez niego procesy decyzyjne są wadliwe. Z punktu widzenia konsekwencji prawno – karnych istotne są te wypadki błędu, które dotykają okoliczności, od których zależy odpowiedzialność karna, a więc znamion czynu zabronionego i jego bezprawności.
Błąd co do okoliczności należącej do znamion czynu zabronionego (error facti) – błąd co do faktu, powoduje, iż sprawcy nie można przypisać przestępstwa umyślnego objętego tymi znamionami. Błąd ten wyłącza zawsze winę umyślną – brak zamiaru realizacji tych znamion lub znamienia. Analizując daną sytuację należy wszakże postawić pytanie o genezę błędu a także o to, czy sprawca przestrzegał wymaganych w danej sytuacji reguł ostrożności, czyli jednym słowem, czy błąd był zawiniony, czy też nie. Jeżeli uznamy, że błąd sprawcy był zawiniony, gdyż był wynikiem lekkomyślności lub niedbalstwa, to w grę wchodzi kwestia odpowiedzialności za przestępstwo nieumyślne.
Od błędu co do znamion czynu zabronionego należy odróżnić błędne przekonanie sprawcy, iż działa w warunkach okoliczności uchylającej bezprawność (kontratypu) lub winę – nieświadomość bezprawności czynu. Ustawa przyjmuje, że jeżeli błąd sprawcy jest usprawiedliwiony, to jego odpowiedzialność jest uchylona, natomiast gdy błąd ten nie jest usprawiedliwiony (wynika z lekkomyślności czy niedbalstwa), można jedynie zastosować nadzwyczajne złagodzenie kary.
Inaczej dotychczas przedstawiała się jednakże kwestia wykładni błędu co do kontratypu. W tej kwestii ukształtowały się w doktrynie trzy stanowiska:
1) Błąd co do kontratypu jest odmianą błędu co do prawa w zakresie bezprawności;
2) Błąd sprawcy dotyczy istnienia bezprawnego zamachu, a więc okoliczności faktycznej, która w rzeczywistości nie ma miejsca – przeświadczenie o odpieraniu bezprawnego zamachu;
3) Błąd może wynikać jedynie z błędnego przekonania o przysługującym w danej sytuacji prawie – sprawca nie myli się co do okoliczności przedsiębranego czynu, lecz jedynie co do jego oceny prawnej.
Na ogół świadomość społeczna co do tego, jakie czyny są zabronione przez prawo karne, jest powszechna (zabójstwo), są jednak takie czyny, których bezprawność karna nie jest tak oczywista albo budzić może istotne wątpliwości. Do takich przypadków ma zastosowanie regulacja art. 30 k.k., zgodnie z którą usprawiedliwiona nieświadomość bezprawności czynu uchyla winę, natomiast gdy błąd nie jest usprawiedliwiony, można zastosować nadzwyczajne złagodzenie kary.
Zgoda pokrzywdzonego (dysponenta dobrem) jest elementem niektórych kontratypów (zabieg leczniczy, aborcja, udział w eksperymencie), a także może być rozpatrywana jako odrębny kontratyp uchylający bezprawność czynu. Zależy to jednak od charakteru dobra, na którego naruszenie pokrzywdzony wyraża zgodę. Istnieją bowiem dobra, którymi jednostka może swobodnie dysponować oraz dobra, które podlegają ochronie prawa karnego bez względu na wolę pokrzywdzonego. Do tych drugich należą w szczególności: życie i zdrowie w zakresie ochrony przed ciężkimi uszkodzeniami. Dlatego też zabójstwo na żądanie i pod wpływem współczucia jest karalne, aczkolwiek w sposób złagodzony.
Zgoda pokrzywdzonego, aby była skuteczna, musi odpowiadać pewnym warunkom. Osobą, która jest uprawniona do wyrażania zgody, może być zasadniczo osoba pełnoletnia (z wyjątkami odnośnie dysponowania mieniem, przewidzianymi w k.c.) oraz poczytalna. Zgoda obejmować powinna określone dobra, a wyrażona musi być dobrowolnie. Wobec braku ustawowych ograniczeń forma zgody jest dowolna. Skuteczność zgody należy również od czasu jej wyrażenia. Zgoda musi nastąpić przed lub w chwili czynu (ex ante). Wyrażona ex post nie powoduje wyłączenia bezprawności. Poza tymi warunkami istnieje warunek leżący po stronie sprawcy – musi on mieć świadomość tego, że działa z wyrażoną lub dorozumianą zgodą pokrzywdzonego.
Karcenie nieletnich
Karcenie nieletnich wypełniać może ustawowe znamiona takich przestępstw, jak naruszenie nietykalności cielesnej, znieważenie, pozbawienie wolności i zmuszenie do znoszenia. Przesłanką legalizacji takich czynności są wychowawcze uprawnienia rodziców lub opiekunów. Jednak zachowane muszą być określone warunki, których naruszenie powoduje przestępność czynu. Należy do nich zaliczyć:
Wychowawczy charakter karcenia, co zakłada działanie stosującego karcenie w celu wychowawczym, jak i „odbiór” tego karcenia przez podopiecznego jako zasłużonej kary za przewinienie;
Proporcjonalność użytych środków do wagi przewinienia dziecka lub podopiecznego;
Umiarkowanie użytych środków, które nie mogą w żadnym wypadku zagrażać fizycznemu lub psychicznemu rozwojowi, ani też wyrządzać szkód fizycznych lub duchowych osobie karconej.
Nadużycie prawa karcenia powoduje odpowiedzialność karną za przestępstwo znęcania się nad osobą zależną.