W okresie republikańskim wiedza prawnicza skupiona była w rękach kolegów kapłańskich. Zajmowały się one odkrywaniem związków człowieka z bóstwem, skutkowaniem fas w zakresie ius . Prawo świeckie nie naśladowało sakralnego, jednak czynności prawne wykonywane były w formie sakralnej. W okresie archaicznym i republikańskim znajomość prawa była elitarna. Członkowie kolegiów kapłańskich rekrutowali się wyłącznie spośród patrycjuszy. Choć monopol w zakresie prawa prywatnego posiadało kolegium pontyficów wyróżniano następujące kolegia kapłańskie:
- Augurowie
- Decemwiri
- Pontifico
- Fetiales
Umiejętność posługiwania się formularzami prawa się powszechnie dostępną dla ludności świeckiej dopiero po ogłoszeniu tych formuł opinii publicznej przez Flawiusza (300pne) a później Eliusza (198pne). Te daty wyznaczają początek świeckiej jurysprudencji. Dużą rolę odegrało oświadczenie złożone ok. 280 pne przez plebejskiego pontifexa maximusa Tiberiusa Coruncaniusa , w którym zapowiedział, że będzie udzielał porad prawnych każdemu, kto się o to zwróci. Do tej pory porad udzielano tylko stronom postępowania. Prawo stało się teraz dziedziną życia. Nauka prawa zaczęła się rozwijać.
pontifex maximus – najwyższy kapłan
respondere de iure – porady prawne
Nauka prawa w tym okresie rozwinęła się w następujących kierunkach:
1. Cavere – układanie formularzy czynności prawnych
2. Agere – układanie formuł procesowych
3. Respondere – udzielanie odpowiedzi na pytania prawne
(ta działalność szczególnie się rozwinęła)
Rzymscy prawnicy:
Najwybitniejszym był Marcus Tulius Cycero
doczytaj w książce o nim i innych prawnikach tego okresu
Pryncypat:
W tym okresie działalność prawników (jurusprudencja) stała się najważniejszym czynnikiem rozwoju prawa. Prawnicy wydawali responsy, które wiązały sędziego. Jurystów pryncypatu można podzielić na dwie kategorie :
- Prawnicy nieautoryzowani – wydawali prywatne responsy, które sędzia mógł ale nie musiał stosować.
- Prawnicy autoryzowani – cesarz wyposażył je w prawo ius publice respondendi ex auctoritate principis czyli prawo udzielania porad z upoważnienia cesarza. W prawo to wyposażeni byli tylko prawnicy mieszkający w mieście Rzym. Ich responsa wiązały sędziego. Z czasem moc prawną nadano również dziełom autoryzowanym prawnikom. W II i III w. ne traktowano je na równi z ustawą.
Prawnicy pryncypatu:
- Aemilius Papinianus -Papinian – książę prawników cieszący się największym uznaniem. Stracony na rozkaz Karakalli.
- Celsus
- Julius Paulus (86 dzieł)
- Domitius Ulpianus z Tyru -Ulpian
- Herenius Modestin (uczeń Ulpiana)
- Gaius
Największy rozkwit literatury prawniczej przypada na przełom I w.pne i I w.ne.
W I w.pne rozwinęły się dwie szkoły prawa:
sabinianów Ateius Capito
prokulejanów Marcus Antistius Labeo
Szkoły te różniły się nie w zakresie prawnym, ale politycznym.
Dominat:
Kres rozwoju jurysprudencji rzymskiej. Prawnicy stali się prawnikami dyżurnymi cesarza. Najwybitniejsi z nich to:
Arcadius Charisius
Hermogenianus
Upadek prawa wiąże się z upadkiem gospodarczym państwa. Prawo rzymskie ulegało zmianom pod wpływem kultury hellenistycznej i lokalnych praw. Zanikł kontakt z dziełami wybitnych prawników, wszystko znano w przeróbkach i przekładach. Ten stan rzeczy starano się naprawić. W 321 r. Konstantyn wydał zakaz publikowania krytycznych uwag do dzieł Papiniana. Później autoryzowano dzieła Paulusa. Największą rolę w porządkowaniu prawa odegrała: